Poglavlje 19 – Socijalna politika i zapošljavanje jedno je od poglavlja koje se najdirektnije tiče svakodnevnog života građana.
Šta povezuje prvi posao mladog čovjeka, sigurnost zaposlenog na radnom mjestu, podršku djetetu koje odrasta uz manje mogućnosti, pravo osobe sa invaliditetom na život u zajednici i zaštitu svakog građanina od diskriminacije? Sve su to pitanja koja uređuje Poglavlje 19, koje Crna Gora uskoro zatvara na narednoj Međuvladinoj konferenciji u Luksemburgu, saopšteno je iz Ministarstva evropskih poslova MEP.
Poglavlje 19 – Socijalna politika i zapošljavanje jedno je od poglavlja koje se najdirektnije tiče svakodnevnog života građana. Obuhvata devet povezanih oblasti koje zajedno oblikuju dostojanstven i bezbjedan životni i radni vijek građana, koje uključuju radno pravo, zaštitu i zdravlje na radu, socijalni dijalog, politiku zapošljavanja, Evropski socijalni fond plus, socijalnu zaštitu i inkluziju, deinstitucionalizaciju, zabranu diskriminacije i ravnopravnost žena i muškaraca.
“U praksi, to znači da ovo poglavlje prati građane kroz mnoge važne trenutke u životu – od prvog zaposlenja, do boljih i bezbjednijih uslova na tom poslu, preko podrške u slučaju da ostanemo bez njega. Definiše i podršku djeci, porodicama i osobama sa invaliditetom i zaštitu svakog pojedinca od diskriminacije“, pojašnjavaju u Ministarstvu evropskih poslova, koje rukovodi pregovorima sa Evropkom unijom.
Podsjećaju da je za zatvaranje poglavlja 19 Crna Gora morala da ispuni tri mjerila: uskladi Zakon o radu i Zakon o zaštiti i zdravlju na radu uz jaču inspekciju rada; uskladi zakone o zabrani diskriminacije i rodnoj ravnopravnosti uz jaču instituciju Zaštitnika ljudskih prava; i izgradi administrativne kapacitete, uključujući spremnost za upravljanje sredstvima Evropskog socijalnog fonda.
“Dovesti jednu ovako kompleksno poglavlje koje broji toliko oblasti, gotovo 60 direktiva EU i tri završna mjerila, uz reforme koje zahtijevaju koordinisan rad velikog broja institucija, do zatvaranja ranije nego što je planirano, predstavlja značajan rezultat pregovaračkog i reformskog procesa“, zaključuju iz Ministarstva socijalnog staranja, brige i porodici i demografije koje koordiniše radom radne grupe za poglavlje 19.
Rezultati reformi u ovoj oblasti već su vidljivi u praksi. U protekloj godini, inspektori rada sproveli su preko 5 7000 nadzora širom Crne Gore i otkrili oko 2700 nepravilnosti na radnim mjestima. Inspekcija rada dodatno se jača, a broj inspektora biće znatno povećan već tokom 2027, čime se stvaraju bolji uslovi za efikasniju kontrolu poštovanja prava zaposlenih. Udio utvrđenih nepravilnosti u oblasti zaštite i zdravlja na radu bilježi osjetan pad u odnosu na prethodnu godinu, što potvrđuje napredak u ovoj oblasti.
Više mogućnosti za mlade i podrška onima kojima je najpotrebnija
Važan dio reformi odnosi se na zapošljavanje, posebno mladih. Kroz Garanciju za mlade, koja se sprovodi u tri pilot opštine (Bijelo Polje, Nikšić i Ulcinj), mladima se pruža veća podrška na putu do prvog zaposlenja. Budući pristup EURES-u, evropskoj mreži službi za zapošljavanje, pomoći će građanima da lakše pronađu posao i iskoriste mogućnosti zapošljavanja širom Evropske unije.
Paralelno se mijenja i pristup socijalnoj zaštiti. Sprovedi se reforma vještačenja invaliditeta, kao i aktivnosti predviđene strateškim okvirom za deinstitucionalizaciju, razvoj sistema socijalne i dječje zaštite i prevenciju i zaštitu djece od nasilja čiji je cilj da se podrška djeci, osobama sa invaliditetom i porodicama sve više pruža kroz usluge u njihovoj zajednici, umjesto kroz smještaj u velikim ustanovama.
Naredni koraci uključuju razvoj usluga u zajednici, osnivanje Centra za hraniteljstvo i porodični smještaj i Kriznog centra sa Barnahus modelom zaštite djece. Crna Gora priprema i prvi Nacionalni akcioni plan za Evropsku garanciju za djecu do 2030. godine, usmjeren na bolju podršku djeci i smanjenje socijalnih nejednakosti.
Jedan od ključnih finansijskih instrumenata EU za zapošljavanje, obrazovanje, razvoj vještina i socijalnu inkluziju u EU je Evropski socijalni fond plus – ESF+. Budžet ESF+ na nivou EU za period 2021–2027. godine iznosi preko 142 milijardi eura.
“Crna Gora, međutim, ne čeka članstvo da bi počela da gradi potrebne kapacitete. Kroz IPA III već sprovodimo Operativni program za zapošljavanje i socijalnu inkluziju 2024–2027, vrijedan 31,6 miliona eura, za čije je sprovođenje uspostavljena operativna struktura po modelu upravljanja koji Crnu Goru priprema za buduće korišćenje Evropskog socijalnog fonda (ESF). U okviru te strukture, nadležne institucije već razvijaju kapacitete za programiranje, upravljanje, sprovođenje, praćenje i kontrolu sredstava, dok je Zavod za zapošljavanje prvi put preuzeo ulogu posredničkog tijela za finansijsko upravljanje. Na taj način, kroz praktično upravljanje IPA III sredstvima, Crna Gora već sada gradi institucionalne kapacitete potrebne za efikasno korišćenje znatno većih sredstava koja će joj biti dostupna nakon članstva u EU“, navode u Ministarstvu evropskih poslova.
Zatvaranjem Poglavlja 19 fokus se pomjera sa intenzivnog usklađivanja zakonodavstva na punu i dosljednu primjenu evropskih standarda. Ključni izazov biće da usvojeni zakoni, strategije i akcioni planovi daju rezultate koji su vidljivi građanima. Poseban fokus ostaje na povećanju zaposlenosti i aktivnosti stanovništva, naročito mladih, dugoročno nezaposlenih, žena i drugih teže zapošljivih grupa, kao i na boljem usklađivanju znanja i vještina sa potrebama tržišta rada.
Nastaviće se modernizacija i digitalizacija Zavoda za zapošljavanje, razvoj individualizovanih usluga za korisnike, jačanje inspekcije rada i inspekcije zaštite i zdravlja na radu, kao i razvoj kvalitetnijih socijalnih usluga u zajednici. U narednom periodu slijede i nastavak Garancije za mlade i produženje njenog Plana implementacije do 2028. godine, pripreme za EURES i buduću ulogu u ESF+, nastavak deinstitucionalizacije, jačanje kolektivnog pregovaranja i puna primjena novog okvira u oblasti jednakosti i zabrane diskriminacije.