Administracija američkog predsjednika Donalda Trampa više puta je poručila da Sjedinjene Američke Države moraju da preuzmu kontrolu nad Grenlandom, pravdajući takav stav "sa stanovišta nacionalne bezbjednosti" i uz poruku da će Vašington "nešto preduzeti" po tom pitanju
Ovakve izjave dovode Evropsku uniju i NATO u veoma osjetljivu poziciju. Grenland je u velikoj mjeri samoupravna teritorija u sastavu Kraljevine Danske. Iako nije članica Evropske unije, ali Danska jeste, dok se bezbjednosne garancije NATO-a na Grenland primjenjuju upravo preko danskog članstva u Alijansi.
Evropski lideri su jasno poručili da brane suverenitet i teritorijalni integritet Grenlanda i Danske, kao i njihovo pravo da samostalno odlučuju o pitanjima koja ih se tiču. Ipak, još uvijek ne postoji jedinstvena strategija kako da se Tramp odvrati od njegovih ambicija - niti kako bi Evropa reagovala ukoliko bi SAD zaista povukle konkretan potez.
U opticaju je više mogućih odgovora.
Diplomatija i jačanje bezbjednosti Arktika
Evropske vlade, predvođene ambasadorom Danske u SAD Jesperom Melerom Sorensenom i predstavnikom Grenlanda u Vašingtonu Jakobom Isbosetsenom, započele su intenzivno lobiranje kod američkih zakonodavaca. Cilj je da se, makar djelimično, utiče na promjenu stava Bijele kuće.
Jedan od ključnih argumenata jeste da već postoji američko-danski sporazum o odbrani iz 1951. godine, koji je dopunjen 2004, a koji omogućava značajno proširenje američkog vojnog prisustva na Grenlandu, uključujući izgradnju novih vojnih baza.
Poruka upućena republikancima van Trampovog MAGA kruga dodatno se oslanja na izjavu danske premijerke Mete Frederiksen, koja je upozorila da bi američki napad na Grenland - praktično sukob jednog saveznika protiv drugog - značio "kraj NATO-a".
Prema navodima diplomatskih izvora, ambasadori NATO-a su prošle nedjelje u Briselu postigli saglasnost da se poveća vojno prisustvo Alijanse na Arktiku, kroz:
- veća izdvajanja za vojsku
- raspoređivanje dodatne opreme
- češće i obimnije vojne vježbe
Cilj je da se umanje američke bezbjednosne zabrinutosti, iako diplomate priznaju da su Trampove tvrdnje o "kineskim i ruskim brodovima svuda oko Grenlanda" u velikoj mjeri preuveličane.
Razmatra se i mogućnost da se bezbjednosni model primijeni po uzoru na NATO operaciju "Baltik sentri", pokrenutu radi zaštite infrastrukture u Baltičkom moru, kao i inicijativu "Isterн sentri", koja štiti istočno krilo Evrope od savremenih prijetnji.
Ekonomske sankcije - velika moć, mala vjerovatnoća
U teoriji, Evropska unija - tržište od oko 450 miliona stanovnika, raspolaže snažnim ekonomskim polugama koje bi mogla da upotrebi protiv SAD.
Među opcijama koje se pominju su:
- ograničavanje rada američkih vojnih baza u Evropi
- zabrana kupovine američkih državnih obveznica
- aktiviranje tzv. instrumenta protiv ekonomske prinude, poznatog kao "trgovinski bazuka"
Ovaj mehanizam bi omogućio Evropskoj komisiji da zabrani američku robu i usluge na tržištu EU, uvede carine, oduzme prava intelektualne svojine ili blokira američke investicije.
Međutim, za njegovu primjenu potrebna je saglasnost svih država članica, što se smatra malo vjerovatnim. Evropske vlade ne žele da ugroze sopstvenu ekonomiju niti da dodatno naruše odnose sa Vašingtonom, posebno u kontekstu rata u Ukrajini.
Bivši visoki zvaničnik UN Žan-Mari Gijenno upozorava da Evropa u mnogim oblastima zavisi od američkih tehnoloških kompanija - od zaštite podataka i vještačke inteligencije do softverskih ažuriranja, uključujući i ona za odbranu.
Veća ulaganja u Grenland
Ekonomija Grenlanda snažno zavisi od finansijske pomoći Danske, koja je prošle godine iznosila oko četiri milijarde danskih kruna, odnosno približno 530 miliona eura. Taj novac pokriva oko polovine javne potrošnje i čini oko 20 odsto BDP-a teritorije.
Ideja koja se razmatra u Briselu jeste da Evropska unija poveća svoja ulaganja kako bi neutralisala Trampova obećanja o "milijardama dolara investicija".
Prema nacrtu prijedloga Evropske komisije iz septembra, EU bi od 2028. godine mogla:
- da udvostruči finansijsku pomoć Grenlandu
- da izjednači svoj doprinos sa danskim grantovima
- da omogući Grenlandu pristup dodatnim fondovima od oko 44 miliona eura
Iako SAD mogu ponuditi znatno veća sredstva, smatra se da bi Grenlanđani - naročito u slučaju buduće nezavisnosti, mogli biti oprezni prema američkom korporativnom uticaju i nevoljni da se odreknu nordijskog sistema socijalne zaštite.
Slanje evropskih trupa, krajnja mjera
Sve prethodne opcije zahtijevaju vrijeme, a nije sigurno da bi Tramp bio zadovoljan sporazumima ili jačanjem bezbjednosti. U intervjuu za Njujork tajms, američki predsjednik je rekao da je američko "vlasništvo" nad Grenlandom "psihološki neophodno".
U analizi za briselski institut Bruegel, autori Moreno Bertoldi i Marko Buti predlažu da EU "proaktivno zaštiti Grenland od američkog ekspanzionizma" i iskoristi kapacitete za brzo raspoređivanje snaga.
Uz saglasnost Kopenhagena i Nuka, evropske trupe bi mogle biti raspoređene na ostrvu kao politički i bezbjednosni signal. Iako to ne bi potpuno spriječilo eventualnu američku aneksiju, značajno bi je zakomplikovalo.
Njemačka vlada je već najavila da razmatra plan koji uključuje "evropsko odvraćanje", dok je francuski ministar spoljnih poslova Žan-Noel Baro ranije pomenuo mogućnost slanja francuskog vojnog kontingenta.
Kapacitet EU za brzo raspoređivanje podrazumijeva slanje do 5.000 vojnika iz više država članica, pod komandom EU, u kriznim situacijama van Unije.
Njemački poslanik Zelenih u Evropskom parlamentu Sergej Lagodinski ocijenio je da bi američki vojni potez protiv EU imao "razorne posljedice po odbrambenu saradnju, tržišta i globalno povjerenje u SAD", što bi, kako smatra, moglo da natjera Trampa da još jednom razmisli.
(The Guardian)