Ko je čovjek koji decenijama ima ključnu političku, vjersku i vojnu moć u Islamskoj Republici Iran.
Ajatolah Ali Hamnei – za Izrael najveći neprijatelj, a za konzervativne Irance vrhovni vođa. Nakon napada na Iran, koje su pokrenuli Izrael i Amerika, Hamnei je napustio Teheran i nalazi se na „bezbjednoj lokaciji“.
Ko je ajatolah Ali Hamnei?
Ali Hamnei je vrhovni vođa Irana, a njegovo puno ime je Ali Hoseini Hamnei. Rođen je 17. jula 1939. godine u Mešhedu. Deset godina nakon Islamske revolucije postao je vrhovni vođa, a prethodno je obavljao funkciju predsjednika Irana od 1981. do 1989. godine.
Rođen je u religioznoj porodici u gradu Mešhedu, glavnom šiitskom centru. Njegov otac bio je sveštenik skromnog uticaja. Ali Hamnei je studirao teologiju i pravo u Mešhedu, a zatim je proučavao religiju kod istaknutih ličnosti poput ajatolaha Ruholaha Homeinija, bivšeg vrhovnog vođe Irana. Hamnei je usvojio šiitsku političku ideologiju vilajat al-fakih („vladavina islamskog pravnika“), koja je kasnije postala okosnica iranskog teokratskog sistema.
Uloga Hamneija u Islamskoj revoluciji
Hamnei je bio glasni protivnik šaha Irana – Mohameda Reze Pahlavija (oca bivšeg prestolonasljednika Reze Pahlavija, koji takođe poziva na smjenu vlasti u Iranu), tokom šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka. Više puta je hapšen, zatvaran i progonjen. Međutim, postao je blizak saradnik ajatolaha Homeinija i pomogao je u širenju njegovih učenja kroz propovijedi, spise i tajne pokrete.
Nakon Islamske revolucije 1979. godine, Hamnei je postao jedan od najviših sveštenika koji su oblikovali novu Islamsku Republiku Iran. Učestvovao je u osnivanju Revolucionarne garde i od samog početka imao je jake veze sa bezbjednosnim i obavještajnim sektorom.
Uspon na vlast
Nakon atentata na tadašnjeg predsjednika Irana Mohameda Alija Radžaija, Hamnei je izabran za predsjednika 1981. godine. Iako je predsjednička funkcija u to vrijeme bila slabija, jer je stvarna moć bila u rukama ajatolaha Homeinija, Hamnei je igrao značajnu ulogu u iransko-iračkom ratu i u unutrašnjoj političkoj konsolidaciji.
Nakon Homeinijeve smrti 1989. godine, Hamnei je neočekivano izabran za njegovog nasljednika, uprkos tome što nije bio najviši sveštenik. Ustav Irana je tada izmijenjen kako bi se čovjeku nižeg svešteničkog ranga omogućilo da služi kao vrhovni vođa.
Prema iranskom sistemu vlasti, on ima vrhovno zapovjedništvo nad oružanim snagama, ovlašćenja da proglasi rat, kao i mogućnost da imenuje ili smijeni visoke zvaničnike, uključujući vojne komandante i sudije.
Konzervativac koji se ne slaže sa Zapadom
Kada je riječ o njegovim stavovima, Hamnei je tvrdokorni konzervativac i protivnik Zapada. Njegovu ideologiju oblikuju:
- Antizapadni i antiizraelski stavovi: Sjedinjene Američke Države i Izrael smatra egzistencijalnim prijetnjama islamu i iranskom suverenitetu.
- Podrška „Osovini otpora“: Hamnei podržava šiitske i antizapadne milicije poput Hezbolaha u Libanu, Huta u Jemenu, ali i sunitski Hamas u Gazi. Izrael ove grupe naziva „Osovinom zla“.
- Opšti konzervativizam: Protivi se zapadnom uticaju na iransku kulturu, podržava stroge kodekse oblačenja i medijsku cenzuru, te promoviše islamske vrijednosti u upravljanju, naročito kada su žene u pitanju.
- Ekonomska otpornost: Zalaže se za „ekonomiju otpora“ koja je manje zavisna od stranih investicija, posebno iz zapadnih zemalja.
- Nuklearni program: Dosljedno podržava pravo Irana na mirnodopsku nuklearnu energiju, ali tvrdi da je nuklearno oružje neislamsko.
Moćna porodica Hamnei
Hamneijeva supruga potiče iz vjerske porodice u Mešhedu, ali se rijetko pojavljuje u javnosti. On ima šestoro djece – četiri sina i dvije ćerke. Njegov sin Modžtaba Hamnei takođe je uticajna ličnost u Iranu, naročito u Revolucionarnoj gardi (IRGC) i klerikalnom establišmentu.
Porodica Hamnei se uglavnom drži po strani, mada su se tokom godina pojavljivale optužbe za korupciju i privilegije.
Potencijalni naslednici vrhovnog vođe
Zbog Hamneijevih godina (puni 86) i pogoršanog zdravlja, diskusije o nasledniku vrhovnog vođe su se intenzivirale. Potencijalni kandidati su:
- Modžtaba Hamnei: Vjeruje se da Hamneijev sin, iako nije viši ili javno aktivan sveštenik, ima uticaj u IRGC i snagama bezbjednosti
- Sadek Laridžani: Visoki sveštenik i bivši šef pravosuđa
- Ahmad Hatami: Visoki sveštenik, blizak Hamneiju
- Alireza Arafi: Drugi visoki sveštenik povezan sa Hamneijem
Buran odnos sa Rezom Pahlavijem
Reza Pahlavi, prognani sin pokojnog šaha, glasni je kritičar Islamske Republike Iran i zagovornik sekularne demokratije. Hamnei ga smatra simbolom kontrarevolucije koju podržava Zapad i često osuđuje prognane ličnosti kao izdajnike ili strane agente.
Pahlavi je pozvao na nenasilnu promjenu režima u Iranu i poručio da želi da ujedini opozicione snage. Hamneijev režim ga je označio kao nebitnog i odvojenog od iranske javnosti.
Bio u posjeti Jugoslaviji 1989. godine
Hamnei je kao predsjednik Irana boravio u zvaničnoj posjeti Jugoslaviji. Uz najviše državne počasti, dočekao ga je bivši predsjednik Predsedništva SFRJ Raif Dizdarević.
On se 2009, skoro 21 godinu kasnije, u jednoj objavi osvrnuo na ovu posjetu. Naveo je da je bio dočekan toplo i sa velikim poštovanjem, ali da uprkos tome što je Jugoslavija bila nesvrstana, ni usled njegovog velikog insistiranja nije htjela da Islamskoj republici Iran proda konvencionalno oružje, poput pušaka i tenkova.