Za samo nekoliko nedelja Grenland je od zabačenog arktičkog ostrva postao jedno od najvažnijih geopolitičkih žarišta planete.
Za samo nekoliko sedmica Grenland se od periferne vijesti pretvorio u jednu od najvažnijih tema u svjetskim medijima. Američki predsjednik Donald Tramp je “najzaslužniji” za to.
Klimatske promjene, novi morski putevi, pristup kritičnim sirovinama i bezbjednosna arhitektura NATO-a učinili su najveće ostrvo na svijetu prostorom gdje se preklapaju interesi velikih sila, regionalnih aktera i lokalnog stanovništva.
Ali Trampova želja da ga prisvoji pretvorila je Grenland u kriznu tačku koja bi mogla dovesti do kolapsa transatlantskog saveza. Trampu pritom nije jasno zašto Danska uopšte polaže ikakvo pravo na Grenland. “Činjenica da su se tamo iskrcali brodom prije 500 godina ne znači da posjeduju zemlju”, rekao je.
Danski pravni legitimitet
Danski suverenitet nad Grenlandom nije rezultat klasične kolonijalne dominacije, već dugog kontinuiteta diplomatskih i pravnih odluka. Grenland je istorijski bio dio dansko-norveške krune, a nakon 1814. godine Danska je zadržala kontrolu nad ostrvom, uprkos gubitku Norveške.
Suverenitet Danske je dodatno potvrđen 1933. godine, kada je Stalni arbitražni sud u Hagu odbacio norveške pretenzije na istočni Grenland.
Danas je Grenland sastavni dio Kraljevine Danske, ali uživa široku autonomiju, uključujući sopstveni parlament, službeni jezik i kontrolu nad prirodnim resursima.
Stanovnici ostrva su na referendumima glasali za održavanje odnosa sa Danskom, sa većom autonomijom, umjesto pune nezavisnosti. Ovaj odnos predstavlja geopolitički kompromis: Danska pruža bezbjednost i međunarodni status, dok Grenland Danskoj pruža arktički uticaj i pristup globalnim forumima.
Ukratko, Danska upravlja Grenlandom jer je to pravno, politički i istorijski uspostavljeno, dok stanovnici ostrva zadržavaju značajnu autonomiju i pravo na buduću samostalnost.
“Pravni legitimitet Danske je danas izuzetno jak, što je rijetkost u arktičkom prostoru. Zato Grenland vekovima nije bio sporno područje”, naglašava Pal Sigurd Hilde iz Norveškog instituta za odbranu.
Evropi je strateški oslonac
Grenland predstavlja ključnu geostratešku polugu za Dansku. Bez njega, Kopenhagen bi imao ograničen uticaj van evropskog kontinenta. Sa Grenlandom, Danska učestvuje u Arktičkom savjetu, u bezbjednosnim planovima NATO-a i u globalnim diskusijama o klimatskim promjenama.
“Grenland daje Danskoj nešto što male države rijetko imaju – stratešku dubinu. Zbog toga, Danska nije samo korisnik bezbjednosti, već i proizvođač bezbjednosti”, kaže Majkl O’Konor, bivši savjetnik NATO-a za Arktik.
Analitičari ističu da se godišnja subvencija Grenlandu, od oko 500 miliona eura, u Kopenhagenu sve više posmatra kao cijena geopolitičke relevantnosti, a ne kao društveni teret. Za Evropsku uniju, Grenland je postao strateški stub energetske i industrijske bezbjednosti.
Posebno se ističe potencijal rijetkih metala potrebnih za zelenu tranziciju. Evropski savjet je 2021. godine potvrdio da Grenland nije dio teritorije EU i ne pripada jedinstvenom tržištu i, za razliku od nekih najudaljenijih regiona EU, nije vezan pravnim tekovinama EU, ali ima pravo na finansijski okvir koji jača strateško partnerstvo.
“Bez pristupa arktičkim resursima, evropska industrijska politika ostaje ranjiva. Grenland je jedna od rijetkih realnih alternativa kineskoj dominaciji u sektoru kritičnih sirovina”, upozorava Izabel Furnije, profesorka na Univerzitetu u Lilu.
Klimatska predstraža
Pored svojih resursa, Grenland takođe igra ključnu ulogu u klimatskom nadzoru. “Led koji se topi na Grenlandu diktira tempo klimatskih promjena u Evropi. U tom smislu, Grenland je evropska klimatska predstraža”, dodaje Furnije.
Za stanovnike Grenlanda geostrateška važnost ostrva je i prilika i izazov. Danska pruža socijalnu sigurnost, ali sve veća međunarodna pažnja pokreće pitanje dugoročne političke samostalnosti.
“Grenlandci sve više shvataju da nisu samo mala zajednica na rubu svijeta, već akteri u globalnoj igri. Pitanje nije da li će Grenland biti važan, već ko će imati najveći uticaj na njegove odluke”, kaže Ane Bak, danski analitičar arktičke politike.
Dok manje zajednice nastavljaju da žive po tradicionalnim obrascima, glavni grad Nuuk se brzo transformiše u moderan arktički grad. Digitalna infrastruktura, nova luka i međunarodni projekti su simboli promjena.
“Grenland je danas laboratorija za buduću geopolitiku. Ovde se istovremeno testiraju klimatske, bezbjednosne i resursne politike velikih sila”, zaključuje Bak.
“Ko god kontroliše Grenland, kontroliše sjeverni pristup Atlantiku i vazdušni koridor između Sjeverne Amerike i Evrope. U vojno-strateškom smislu, to je prirodni nosilac radarske i protivraketne odbrane”, rekao je Erik Lund, analitičar bezbjednosne politike na Univerzitetu u Oslu.
Američki protektorat?
Iz američke perspektive, Grenland je nezaobilazna strateška tačka u odbrani Sjevernog Atlantika i kontinentalnog dijela Sjedinjenih Država. Njegov položaj između Sjeverne Amerike i Evrope čini ga prirodnim mostom, ali i tampon zonom u slučaju sukoba sa Rusijom.
“Grenland je centralna tačka jaza GIUK – prostora između Grenlanda, Islanda i Ujedinjenog Kraljevstva – koji je ključan za kontrolu pomorskog i vazdušnog saobraćaja. Bez Grenlanda, američka raketna i radarska odbrana na sjeveru bila bi ozbiljno oslabljena”, objašnjava Džejms Holovej, bivši analitičar Ministarstva odbrane SAD.
Za grenlandsko društvo, potencijalno američko preuzimanje nosi i mogućnosti i rizike. S jedne strane, donijelo bi ogromna ulaganja u infrastrukturu, radna mjesta i bezbjednost, potencijalno ubrzavajući put ka ekonomskoj samoodrživosti. S druge strane, postavlja se pitanje ko bi donosio ključne odluke na duži rok.
“Grenlandci žele nezavijsnost, a ne zamjenu jedne metropole drugom. Američki protektorat bi mogao biti privremeno rješenje, ali i trajna zamka”, kaže Ane Bak.
U kontekstu rastućih globalnih tenzija, američki protektorat nad Grenlandom više nije teorijski konstrukt, već jedna od realnih opcija za budući razvoj Arktika. Međutim, veliko pitanje je šta bi takav ishod značio za savez između Evrope i Amerike.